ساغر
جام معرفت در مسیر دانایی ( ادبی،علمی،فرهنگی و اجتماعی)
نگارش در تاريخ یکشنبه بیست و چهارم آبان 1388 توسط رضا اسعدی - محمد رحیم پور

 

از دیگر منابع تصویری و تشبیهی در شعر منوچهری شغل ها و حرفه های اجتماعی است. که از منابع پر بسامد نسبت به تصویرسازی با حروف و علوم و کتابت در شعر منوچهری به حساب می آید. اما نکته ی قابل توجه این است که در کل طبقه ی عامه و فرودستان چندان نمود و انعکاس ندارد و تشبیهات زرینه ای و سیمینه ای بیشتر نمود دارد. در بیت ذیل در وصف ممدوح می گوید :                                                                                                                     

گاه صراف و گه بزاز و هرگز کس ندید       رایگان زر صیرفی و رایگان دیبا بزاز                                     

در ابیات دیگر به بعضی از مشاغل و حرفه های عامه مردم اشاره دارد :

چو سندان آهنگران گشته یخ                      چو آهنگران ابر مازندران

برآید به زیر آن تگرگ از هوا                          چنان پتک پولاد آهنگران

ززاغان بر نوژگویی که هست                        کلاه سیه بر سر خواهران

چنان کارگاه سمرقند گشت                        زمین از در بلخ تا خاوران

درزی و مشک فروش نیز از جمله شغل هایی است که در شعر منوچهری برای ساختن تصویرهای شعری به کار آمده اند :

گلنار همچو درزی استاد برکشید                    قواره ی حریر ز بیجاده گون حریر

وآن نسترن چو مشک فروشی معاینه              در کاسه ی بلور کند عنبرین خمیر

عناصر دینی و مذهبی :

همچنانکه عناصر اسطوره ای و ملی در مقایسه با ممدوح منوچهری رنگ و جلای خود را از دست می دهد عناصر مذهبی و دینی نیز گاهی اوقات در قالب اشارات ادبی و یا صنعت های حل و عقد درج و اقتباس آمده است. اما هدف از به کار بردن این عناصر از شاخصه های سبکی منوچهری نیست. آیین های مذهبی در مقابل با شادباشی و وصف باده رنگ می بازد. در ابیاتی از رفتن رمضان و آمدن عید اظهار شادمانی می کند و گاه مراسم بزم و باده گساری را بر آیین های معنوی ترجیح می دهد و باده گساری را آیین بزرگان می داند :                                                                                

به رکوع آرا صراحی را در قبله ی جام               چون فرو ناله شود باز درآور به قیام

از سجودش به تشهد برو آنگاه به سلام            زو سلامی و درودی ز تو بر جمع کرام

این نماز از در خاصی است بیاموز به عام           عام نشناسند این سیرت و آیین کبار

چنانچه دیده می شود شاعر واژه های رکوع، قیام ، قبله ريال سجود ، تشهد و سلام را که از واژه های مذهبی هستند در چهار چوب کنایه و تشبیه به آیین باده خواری پیوند داده است.رکوع نمادی از خم کردن صراحی و ریختن شراب به جامی که مانند قبله ی صراحی در نظر شاعر جلوه کرده است. ناله یعنی خالی شدن سبو و خم شراب است. سجود و تشهد بردن ، استعاره ای از فرو بردن صراحی در خم و پرکردن دوباره آن و خوراندن به باده گسارن است. منوچهری در این ابیات که عناصر مذهبی وجود دارد . آن را می و بزم و طرب آمیخته کرده است که هدف عناصر مذهبی نیست بلکه هدف تصویرآفرینی در باده گساری است .                                                                                                        

دین در تصاویر و تعابیر و شیوه های بیانی به تقدس و ارزش این واژه ها در شعر ناصر خسرو نمی رسد. در بسیاری از موارد واژه های مذهبی را وسیله ای برای بیان تصویر و عظمت مقام ممدوح می داند و عناصر مذهبی را با عناصر طبیعت تلفیق کرده است و یک تصویر بدیع خلق کرده است .                                                                                          

بوستان چون مسجد و شاخ بنفشه در رکوع      فاخته چون مؤذن و آواز او بانگ نماز  

و گاه نیز زیستن در محیط مذهبی موجب آفرینش تصویری می گردد که از فرهنگ دینی نشأت می گیرد                     

و آن نارها بین ده رده ، بر نارون گرد آمده       چون حاجیان گرد آمده از روزگار توریه                   

صور فلکی و اصطلاحات نجومی :

شمار زیادی از صور خیال در شعر منوچهری از معلومات نجومی گرفته شده است و این تصاویر عامل نگرش و اطلاعات شاعر به طرز قرار گرفتن ستارگان در آسمان است. بر خلاف بسیاری از صورت های خیالی که شاعران عناصر زمینی را به آسمانی ماننده می کنند. اما در تصویرهای شعری منوچهری ، آسمانیان را به عناصر زمینی ماننده می کند. منوچهری عناصر زمینی از قبیل : تخته نرد ، شاخ گل ، چوگان ، قفل ، چشم نمل ، چشم مجنون ، خدّ لیلی ، قرن ثور ، سم بغل ، یاقوت سرخ ، بیجاده لعل ، اکلیل تاج ، انگور زرین ، سیمین سطبل ، یاقوت مرصع و ... اشیایی از گونه ها و شکل های مختلف هستند که ذهن معنی یاب و خیال باریک بین منوچهری شباهت میان آنها و صور فلکی را یافته است. برخی از عناصر که صور فلکی به آنها ماننده می شوند عناصر زندگی عادی و گروهی در شمار واژگان مربوط به تغزّل و دسته ای از عناصر اشرافیّت و درباره ی زندگی ممدوحان است .                                                                                     

فلک همچو پیروزه گون تخته نردی                زمرجانش مهره ، ز لؤلؤش خطلی

شده نسر واقع بسان سه                          شده نسر طایر چنان شاخ نعلی

مهین دختر نعش چون صولجانی                   کهین دختر نعش مانند قفلی

جدی هم بکرداره ی چشم رنگی                  کهین دختر نعش مانند قفلی

شده شعریانش چو دو چشم مجنون              شده فرقدانش چو دو خدّ لیلی

مه صبحگاهی چنان قرن ثوری                      مه منکسف همچنان سم بغلی

شده زهره مانند یاقوت سرخی                     شده مشتری همچو بیجاده لعلی

دو پیکر چو تختی و اکلیل تاجی                     ز نثره نثاری و طرفه چو حملی

ثریا چنان دسته ی تیر بسته                         که پیکانها پیش و پهناش نبلی

شخصیت های اساطیری :

اسطوره و شخصیت های اسطیری به معنای خاص خود و بار معنایی نوع ادب حماسی در شعر منوچهری نمود و کاربرد ندارد. و اگر در مواردی معدود به عناصر حماسی اشاره شود. در جهت تکریم و برتری نهادن مقام ممدوح است .

ـ خواجه احمد آن رئیس عادل پیروزگر             آن فریدون فرّ کیخسرو دل رستم براز

عظمت و شکوه قهرمانان اساطیری ، در مقابل ممدوح شاعر رنگ می بازد و شکوه خود را فدای عظمت ممدوح می کند . در ابیات ذیل می توان مؤید این مطلب را مشاهده کرد .

ـ الا ای رئیس نفیس معظم                        که گشتاسب تیری و رستم کمانی

ـ ارزنی باشد به پیش حمله اش ارژنگ دیو      پشّه ای باشد به پیش گرزه اش پور پشنگ

ـ در لشکر اسکندر از اسب نبودی             چندان که در این لشکر از پیل قطارست

ـ ده پانزده من بیش نبود گرز فری               هفتاد منی گرز شه شیر شکارست

ـ از چوب بدی تخت سلیمان                      وین تخت شه مشرق از زر عیارست

ـ کمند رستم دستان نه بس باشد رکاب او      چنانچون گرز افریدون نه بس مسمار و مزراقش

ـ تهمتن کارزاری ، کاو به نیزه                            کند سوراخ در گوش تهمتن

ـ پیرایه ی عالم تویی ، فخر بنی آدم تویی        داناتر از رستم تویی ، در کار جنگ و تعبیه

ـ چو رستم گشت در کوشش،چو حاتم گشت در بخشش چو لقمان گشت درحکمت،چو سلمان گشت در عرفان

آتش در شعر و تشبیهات منوچهری :

یکی دیگر از منابع الهام و مصادر تصویری در شعر منوچهری توصیف و تشبیه آتش است. منوچهری با تشبیه تفضیل ابتدا آتش را به نخل تشبیه می کند و پس از آن در چند بیت متوالی جهات و جنبه های دیگر را توصیف می کند و مفاهیم و تصویرهای متعددی را در ذهن می گذراند که به قول استاد شمیسا تشبیهات حماسی می آفریند . چون به طول و عرض آتش نخل گون بنگری ، آن مانند مار و یا سرچنار است به شرط آنکه گوهری بر تن داشته باشد و شرط گذاشتن در بعضی از تشبیهات تفضیل ، تشبیه را به تشبیه مشروط تبدیل می کند .                                                                      

در نگرش به تشبیهات منوچهری این نکته آشکار می شود که منوچهری از عنصر رنگ و حرکت غافل نبوده است. احمرار ، اصفرار که به معنی سرخی و زردی است و به همراه آنها عنبر سیاهی آتش ، لاله و عقیق ، سرخی عقار ، اینها همه رنگ های متعدد است ، طول و عرض و ارتفاع، عناصر رایج و معمول است. حرکت آتش مانند مار و ... توصیفات و تشبیهات منوچهری را پر از جنبش و پویایی و درخشش کرده است.                                                                              

ـ آن آتشی که گویی نخلی به بار باشد                اصلش ز تور باشد فرعش ز نار باشد

ـ چون بنکری به طولش سرو چنار باشد             گر سرو را زگوهر بر سر شعار باشد

ـ چون بنگری به عرضش از کوهسار باشد          ور کوه را ز عنبر در سرخمار باشد

ـ سرو از عقیق باشد ، کوه از عقار باشد           این مستعیر باشد، آن مستعار باشد

ـ چون لاله زار باشد، چون مرغزار باشد             نه لاله زار باشد ، نه مرغزار باشد

ـ چیدن فرازش مانند مار باشد                        رخشیدن شعاعش گویی نضار باشد

ـ با احمرار باشد ، با اصفرار باشد                    نه احمرار باشد ، نه اصفرار باشد

در تصویری دیگر منوچهری آتش را به طاووس زیبا تشبیه کرده است و آتش و دود را به دنبال طاووسی تشبیه می کند که دو او را به قیر اندوده باشند و شراره های آتش چون مرواریدهایی هستند که منقار بر دم خویش نثار کرده باشند .                                                            

ـ آتش و دود چو دنبال یکی طاووسی                 که براندوده به طرف دم او قار بود                   

ـ و آن شرر گویی به گرد دم خویش         لؤلؤ خرد فتالیده به منقار بود                           

ـ چون یکی خیمه ی مرجان زبرش نافه ی مشک      که سمنبرگ برآن نافه ی عطار بود                  

ـ یا چو زرین شجری درشده اطراف شجر            که بر او بر ثمر از لؤلؤ شهوار بود                     

این تصاویر زنده و پویا و آمیخته به رنگ های گوناگون است و تجسّمی قوی در آن نهفته است. زاویه ی نگرش او به تصاویر تکراری و ملال آور نیست. در نگاهی دیگر آتش را به خیمه ای از مرجان تشبیه می کند . که نافه ی مشک زیر آن قرار دارد و از زاویه ی دیگر ، آتش را مانند درختی درختی زرین که مروارید شهوار به بار می آورد و این تصاویر گستردگی ذوق و دید منوچهری را نشان می دهد .                                                                                                  

بسامد تشبیهات منوچهری :

بعد از بررسی اجمالی منابع و مصادر تشبیهات منوچهری و ذکر شاهد مثال هایی از این تصاویر در تشبیهات و اشعار منوچهری به ذکر بسامد هر یک از انواع تشبیهات در دیوان منوچهری می پردازیم. چون تشبیه و سایر آرایه های ادبی در دوران منوچهری ، دوران آغازین خود را طی می کنند لذا بعضی از تصاویر و آرایه ها به بلوغ و کمال خود نرسیده اند و منوچهری برای انتقال تصاویر ذهنی خود به ذهن مخاطب در شمار زیادی از تشبیهات تمام روابط و ارکان تشبیه را ذکر کرده است و به همین لحاظ در بررسی اقسام تشبیه از لحاظ ذکر و حذف ارکان تشبیه مشخص می شود که در 187 بیت معادل 73/20 % ابیات دارای تشبیه در آنها تشبیه مرسل به کار رفته است . به قول استاد شفیعی کدکنی » شعر این دوره خصوصاً منوچهری از نظر تصاویر حسی و تجربه های عینی و تصاویر هنری و مستقیم از با ارزش ترین و پربسامدترین دوره های شعر فارسی می باشد و این شاعر با آزادی تخیّل خویش بسیاری از تشبیهات بدیع و بکر را به عرصه ی ادب فارسی تقدیم می کند و قرن ها با همان مضامین با تصرفات مختلف و فرم های گوناگون در شعر ادوار بعد از او جریان دارد .» تشبیهات حامل نگاه و دقّت خود شاعر به طبیعت و اشیاء است. این تشبیهات که از طبیعت الهام می گیرد غالباً  محسوس به محسوس است .                                                                                                               

در همین راستا اگر به نوع تشبیهات از لحاظ ذکر و حذف ارکان بنگریم در 189 بیت معادل 12 / 21 % ابیات تشبیه مفصل به کار رفته است تشبیهی که وجه شبه در آن ذکر می شود. نوع دیگر تشبیهات که ادبی تر و هنری تر و انتزاعی تر است و ارزش ادبی آن از تشبیه مرسل و مفصل بیشتر است تشبیه مجمل است که پر بسامدترین نوع تشبیه از لحاظ ذکر و حذف ارکان در شعر منوچهری است در 354 بیت معادل 52/ 39 % ابیات این نوع تشبیه وجود دارد .اما زیباترین و باارزش ترین تشبیه از لحاظ ذکر و حذف ارکان تشبیه بلیغ است که 151 بیت معادل 70/16 % ابیات دارای این نوع تشبیه هستند . از نگاهی دیگر اگر تشبیهات را از لحاظ ساختار مورد بررسی قرار دهیم بسامد های ذیل به دست می آید :                        

د ر163 بیت معادل 71/20 تشبیه مفرد به مفرد وجود دارد . در 118 بیت معادل 08/15 % ابیات تشبیه مفرد به مقید در 57 بیت معادل 28/7 % ابیات تشبیه مقید به مفرد ، در 129 بیت معادل 49/16 % تشبیه مقید به مقید وجود دارد که در فصل اول پایان نامه ساختار و نوع هر یک از این تشبیهات به صورت کامل و تفصیلی شرح داده شده است . در ادامه ی همین تقسیمات 45 بیت معادل 75/ 5 % ابیات تشبیه مفرد به مرکب دارند و در این مجموعه نیز 16 بیت معادل 04/2 % تشبیه مقید به مرکب دارند که از کم بسامدترین تشبیهات از لحاظ ساختار می باشند . در 25 بیت معادل 19 / 3 % ابیات تشبیه مرکب به مفرد  دیده می شود. در 44 بیت معادل 62/5 % ابیات تشبیه مرکب به مقید وجود دارد . و در همین مجموعه مهمترین و ادبی ترین نوع تشبیه ، تشبیه مرکب به مرکب است که این مجموعه های مرکب و حالات آن که در پایان نامه به طور کامل شرح داده شده است 186 بیت معادل 78/23 % ابیات می باشد و پربسامدترین تشبیه از لحاظ ساختار می باشد و منوچهری بهترین تصاویر را به کمک این نوع تشبیه خلق کرده است .                                                     

از اقسام دیگر تشبیهات آن دسته از تشبیهات است که از لحاظ تعدد طرفین مورد بررسی قرار می گیرد تشبیه تسویه که چند مشبه وجود دارد و فقط یک مشبه به وجود دارد که بسامد این نوع تشبیه کمتر از 20 بیت معادل 5 % ابیات است اما تشبیه جمع 69 بیت معادل 20 / 17 % ابیات دارای این گونه تشبیهات هستند که ساختار این نوع تشبیه یک مشبه و چندین مشبه به برای همان مشبه وجود دارد .                                                                                           

تشبیه دیگر از لحاظ تعدد طرفین » تشبیه ملفوف » است که چند مشبه و مشبه به داریم که مشبه ها در یک طرف و مشبه به ها در طرف دیگر است که 51 بیت معادل 71/ 12 % ابیات است .                                                                

تشبیه مفروق نیز از لحاظ تعدد طرفین بررسی می شود که چند مشبه و مشبه به داریم اما هر مشبه همراه مشبه به مخصوص خود می آید که 132 بیت معادل 91/32 % ابیات دارای این نوع تشبیه هستند و پربسامدترین نوع تشبیه از لحاظ تعدد طرفین است .                                                                                                                           

تشبیه مقلوب ( معکوس ) که جای مشبه و مشبه به عوض می شود و مشبه که بر مشبه به برتری داده می شود از لحاظ وجه شبه کامل تصور می شود که بسامد بسیار کمی دارد و 8 بیت معادل 99/ 1 % ابیات می باشد .                            

تشبیه دیگری که در این مجموعه جای می گیرد تشبیه مضمر است و در آن مشبه به صورت غیر مستقیم به مشبه به ماننده می شود که 48 بیت معادل 97/11 % ابیات این ویژگی در آنها یافته می شود .                                             

تشبیه تفضیل نیز در شعر منوچهری دارای بسامد است و حدود 51 بیت معادل 71/12 % ابیات دارای تشبیه تفضیل است که بسامد این تشبیه تقریباً نزدیک به بسامد تشبیه مضمر است . آخرین نوع تشبیه که در این دسته جای می گیرد تشبیه مشروط است که بسامد پایین این نوع تشبیه 24 بیت معادل 98/ 5 % ابیات دارای این نوع تشبیه هستند . تشبیهات را از نگاه دیگری می توان مورد بررسی قرار داد و آن از لحاظ ماده ی طرفین تشبیه که همانا نسبی و یا عقلی بودن طرفین تشبیه است. تعداد 636 بیت معادل 22/83 % ابیات تشبیهات حسی به حسی دارند و با توجه به این بسامد بالا سهم اندکی برای تشبیهات حسی به عقلی و یا عقلی به عقلی و یا عقلی به حسی باقی می ماند . شرح تصاویر شعری ویژگی تصاویر به طور گسترده در پایان این آمارها ودرصد بسامد ها خواهد آمد.بسامد تشبیهات حسی به عقلی در43 بیت 62/5% ابیات است

تشبیه دیگری که برعکس حالت فوق است تشبیه عقلی به حسی است که 68 بیت معادل 9/8 % ابیات این نوع تشبیه را دارند. تشبیه پایانی در این تقسیم بندی تشبیه عقلی به عقلی است که 17 بیت معادل 22/2% ابیات است .                    

دکتر شفیعی کدکنی درباره ی  شعر اوایل قرن پنجم می نویسد :

« بر روی هم دو جریان در شعر این دوره وجود دارد که نماینده ی یکی از آنها عنصری و نماینده ی دیگری منوچهری است. کوشش و اسلوب منوچهری بر این است که گرد تصاویر موجود شاعران دوره ی قبل نگردد و تخیل خویش را در زمینه ی طبیعت و اشیا به کار وادارد و هر چیز را از دیدگاه خود بنگرد » درصد و بسامد تشبیهات حسی مؤید این مطلب است . [ شفیعی کدکنی ، 1341 ص 381 ]                                                                                               

از نکات دیگر قابل توجه در اشعار منوچهری اگر توجه به مصادر و بن مایه ی این تشبیهات داشته باشیم توجه به مفاخر و اشعار شاعران عرب است که حدود 217 بیت معادل 63/24 % ابیات منوچهری به مضامین ، تشبیهات ، توصیفات و مفاخر شعر عرب اشاره دارد. چنانچه برای نمونه در بیتی می گوید :                                                                          

من بسی دیوان تازیان دارم ز بر                 تو ندانی خود الا هُبّی بصحنک فاصبحین                

     چون آشنایی و مهارت در زبان عربی در آن دوران نوعی مهارت و برتری بود به همین دلیل شاعرانی که  به زبان عربی آشنایی داشتند از لحاظ راه یافتن به دربار و دیگر امتیازها گوی سبقت را از دیگر شاعران می ربودند. منوچهری به مهارت خود به زبان عربی فخر می ورزید و در بیت مذکور چنین نکته ای نمایان است . این شاعر از شاعران سرآمد و صاحب سبک عصر غزنویان است و شعر وی به لحاظ محتوا و لخاط و جملات عربی و مضامین و تشبیهات عرب و اشاره به رجال ادب عرب نسبت به دیگر شاعران برتری دارد .                                                                                          

در قصایدی همانند شاعران عرب به وصف بیابان ها ، اطلال و ربع به جای مانده از معشوق می پردازد و از آوردن قواقی عرب باکی ندارد و حتی در قصایدی سلطان مسعود را به عربی مدح کرده است .                                                   

نوعی دیگری از تشبیهات که بسیار حائز اهمیت است شعر لحظه ها و نگاه هاست. شاعر در این نوع شعر از فصل » دیدن» و مشتقات آن استفاده می کند. معمولاً لحظه های زودگذر شاعرانه در رباعی وجود دارد و ثبت می شود اما منوچهری با ذوق شعری خود در قصیده این نوع تصویر را خلق کرده است و در قصیده ای در وصف باران 27 بیت پشت سر هم آورده است که ویژگی شعر لحظه ها و نگاه ها در آن وجود دارد. این نوع شعر نگاه خاص شاعر به یکی از اجزای طبیعت است که در لحظه ای کشف می شود که به کمک تشبیه این نگاه ظریف کشف می شود. منوچهری با تشبیهات مقید به مقید و یا مرکب به مرکب و یا با تلفیق این نوع تشبیه حالت خاص یکی از اجزاء طبیعت مثلاً قطره ی باران بر برگ گل و یا سرگردانی برف در هوا. قطره ی عرق بر رخسار زیبا روی خشمگین و ... توصیف می کند. درک زیبایی و ارزش هنری این گونه اشعار در گرو تماشای دقیق به تابلویی است که شاعر به تصویر می کشد و معمولاً در چند بیت کوتاه که مبتنی بر تشبیه است منتقل می شود که منوچهری ابیات را طولانی کرده است

اسلایدر